Դատական իշխանությունը վերջապես կունենա արժանապատիվ բարձրագույն ատյան, այլ ոչ «կրտած» մի կառույց

Մեր զրուցակիցն է արդարադատության նախկին նախարար Հովհաննես Մանուկյանը

Պարոն Մանուկյան, սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողովի նիստում որոշվել է գերագույն դատարան ստեղծել, որը կներառվի սահմանադրական փոփոխությունների հայեցակարգում, որի արդյունքում ՍԴ-ն ու Վճռաբեկ դատարանները կմիավորվեն: Ինչպե՞ս եք սա գնահատում:

Սահմանադրական բարեփոխումների հանձնաժողովը որևէ մարմին ստեղծելու իրավասություն չունի, սա մասնագիտական խորհրդատվական հանձնաժողով է, որը կարող է Սահմանադրության վերանայման վերաբերյալ հայեցակարգային մոտեցումներ գեներացնել։ Սա նման առանցքային տեսակետներից, դիրքորոշումներից մեկն է, ինչի կենսագործումը կարող է հիմք դառնալ դատական իշխանության հեղափոխական բարեփոխման համար։

Այս գաղափարը վաղուց է շրջանառվում. Ես դեռևս 1999 թվականին եմ այս առաջարկությունն արել հրապարակային, սակայն այն ժամանակ այս մոտեցումը շատերի համար անիրատեսական էր և խորթ։ Այժմ իրավաբանական, փորձագիտական հանրույթն ավելի պատրաստ է այս գաղափարը յուրացնելու և մարսելու, նաև հանրությանը ներկայացնելու այս կարևոր դիսկուրսը։ Դատական համակարգի թերևս ամենակարևոր և ամենաառանցքային հարցն է սա։ Ես գտնում եմ, որ իրապես անկախ, արդյունավետ և կանխատեսելի արդարադատություն հնարավոր չէ ունենալ առանց հզոր բարձրագույն դատական ատյանի։ Այսօր գործող համակարգը հնարավորինս աղավաղված համակարգ է, և այդ աղավաղումն իր գագաթնակետին հասավ 2015 թվականի սահմանադրական փոփոխությունների արդյունքում։ «Պատվերով կոստյում» հռչակված իրավական փաստաթուղթը, բնականաբար, ոչ մի դրական արդյունք չտվեց, հատկապես աղետալի էր դրա ազդեցությունը դատական իշխանության վրա։ Այդ իսկ պատճառով արդեն շուրջ երկու տարի է դատական «տուրբուլենտությունը» մեր երկիրը չի կարողանում հաղթահարել։

Այդ միավորումը որքանո՞վ կարող է նպաստել դատական համակարգի արդյունավետության բարձրացմանը:

Դա, ըստ իս, հիմնական գործոններից մեկը կամ միգուցե ամենակարևորն է, որը էապես կբարձրացնի արդարադատության որակը Հայաստանում։ Նախ, ուժեղ և որակյալ բարձրագույն դատարանը հիմնական երաշխիքն է միատեսակ և ճիշտ դատական պրակտիկայի ձևավորման համար։ Երկրորդ, որքան որակյալ դատական նախադեպեր «ծնվեն» բարձր դատարանում, այնքան ավելի որոշիչ կլինի ԴԱՏԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ազդեցությունը հայկական իրավունքի զարգացման վրա։ Արձանագրենք, որ շատ երկրներում դատական իրավաստեղծություն կոչվածը կարևորագույն գործիք է իրավական համակարգի կատարելագործման տեսանկյունից, դատարանները, որպես կանոն, երկրի իրավաստեղծ գլխավոր մարմնի՝ խորհրդարանի, կարևորագույն խթանիչներից մեկն են։ Պառլամենտները, շատ հաճախ, ստիպված են լինում իրենց օրենսդրական քաղաքականությունը ձևավորել նաև ԴԱՏԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ տրամաբանության հաշվառմամբ։

ՍԴ-ի և Վճռաբեկ դատարանի միավորումը ի՞նչ ազդեցություն կունենա դատարանների ու դատավորների անկախության ապահովման վրա։

Այն պարզ և կարևոր ազդեցությունը, որ վերջապես երրորդ իշխանությունը կունենա արժանապատիվ բարձրագույն ատյան, այլ ոչ «կրտած» մի կառույց, որն իր կարգավիճակով և դատական համակարգում իր դիրքով շատ չի տարբերվում որևէ մարզային առաջին ատյանի դատարանից։

Պարոն Մանուկյան, ընդհանրապես ինչպե՞ս եք գնահատում դատաիրավական բարեփոխումները: Շատերը նշում են, որ այն շատ դանդաղ է ընթանում, 2,5 տարի անց գրեթե ոչինչ չի փոխվել այդ ոլորտում: Իշխանությունն էլ պնդում է, որ ամեն ինչ գնում է ճիշտ ուղղությամբ: Ձեր գնահատմամբ, այդ բարեփոխումները որքանով են արդյունավետ, արդյոք չպետք է իրականացվեր խոստացված վեթինգը:

Իրականում այս գործընթացում հիմնական խնդիրը, որ ես տեսնում եմ, հախուռն գործելաոճն է։ Երկարաժամկետ պլանավորում, սիստեմային ծրագրավորում չեմ տեսնում, անկեղծ ասած։ Եթե նման սիստեմավորում լիներ, ապա սահմանադրական բարեփոխումները շատ վաղուց սկսված կլինեին, արդեն բոլոր լուծումները պատրաստ կլինեին, կամ նույնիսկ արդեն փոփոխված սահմանադրություն կունենայինք, և նույն սահմանադրական դատարանի թեմայով այս բազմասերիալ տրիլլերի անհրաժեշտությունն էլ չէր լինի։ Սահմանադրական մակարդակով կարելի էր բոլոր հարցերը լուծել սիստեմավորված, գրագետ, միասնական և համակարգային։ Վեթինգ անվանված բարեվարքության ստուգումն էլ, անկեղծ ասած, ինքնին բալասան չէ, եթե բոլոր առկա խնդիրներին համակարգային լուծում չի տրվում։ Եթե մենք ունենք «դեգեներատ» դատական համակարգ, ապա նույնիսկ բարեվարքության ստուգում անցած, «վեթինգված» դատավորներն էլ ժամանակի ընթացքում նման համակարգում դեգեներացվելու են։