ՀՀ բանկային համակարգի «առեղծվածը» և առաջարկվող լուծումները. Միքայել Մելքումյան

«Առաջարկ Հայաստանին» նախաձեռնության շրջանակներում ներկայացնում եմ իմ մոտեցումները՝ ՀՀ բանկային ոլորտում առկա խնդիրների և դրանց լուծման տարբերակների վերաբերյալ:

Մեր երկրի բանկային համակարգում տեղի ունեցող գործընթացներին համակողմանի գնահատական տալու համար անհրաժեշտ է ներկայացնել կոնկրետ և չափելի ցուցանիշներ։
Այսպես.
1․ 2025թ․Հայաստանում գործող 17 բանկերը միասին ստացել են 435,5 մլրդ դրամ զուտ եկամուտ, իսկ վերջին 5 տարում՝ շուրջ 2,5 մլրդ ԱՄՆ դոլարին համարժեք եկամուտ։ Ընդ որում, ՀՀ-ում գործող երկու բանկերը խոշոր հարկատուների ցանկում զբաղեցնում են 5-րդ և 6-րդ տեղերը՝ միասին ունենալով շուրջ 200 մլրդ դրամի զուտ եկամուտ, այսինքն՝ բոլոր բանկերի զուտ եկամտի կեսը։ Առաջին անգամ Հայաստանի նման փոքր տնտեսություն ունեցող երկրում որոշ բանկերի բաժնետերեր դարձան դոլարային միլիարդատերեր։
Սա նորություն է։
Մենք չենք քննարկում այն, թե ինչո՞ւ են այդ ծավալի զուտ եկամուտ ստացել, քանի որ սա ֆինանսական բիզնես է և տեղավորվում է գործող իրավական կարգավորումների շրջանակում։
Խնդիրն այլ է. արդյոք բանկերի կողմից տրամադրվող վարկերի տոկոսադրույքները ողջամիտ չափով սպասարկո՞ւմ են ՀՀ-ում գործող տնտեսվարող սուբյեկտների շահերը՝ խարսխված լինելով նրանց գոնե նվազագույն շահութաբերության մակարդակի հետ։
Կարծում ենք՝ ոչ։ Մեր տնտեսության տարբեր ոլորտների մեծ մասում առկա շահութաբերության սահմանները և վարկային տոկոսադրույքները ձեռնարկություններին մղում են պարտքային լուրջ բեռի տակ, որը նրանք չեն կարող սպասարկել։

Լուծում ա.
Պետք է սահմանել վարկային տոկոսադրույքների վերին շեմ, քանի որ այսօր դրանց միջին մակարդակը կազմում է 16-17 տոկոս։ Իսկ որքա՞ն է ձեռնարկությունների գործունեության շահութաբերությունը. էապես ցածր։

Լուծում բ.
ՀՀ կենտրոնական բանկը, որի հիմնական սահմանադրական գործառույթը երկրում ֆինանսական և գնային կայունության ապահովումն է, պետք է իրեն ընձեռված գործիքներով, այդ թվում՝ վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքի ճկուն կիրառմամբ, ապահովի վարկերի ընդունելի տոկոսադրույքներ բիզնեսի համար՝ դրանք համապատասխանեցնելով տնտեսության զարգացումն ապահովող մակարդակին։
Լուծում գ.
Այս հարցի շրջանակներում ակտիվ երաշխավորություններով և վերլուծություններով պետք է հանդես գա ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարությունը։

2․ՀՀ վարկային պորտֆելը կազմում է շուրջ 7 տրիլիոն դրամ։ Հաշվի առնենք, որ ՀՆԱ-ն կազմում է 10 տրիլիոնից մի փոքր ավելի․
ա) Այդ 7 տրիլիոնի գերակշիռ մասը կազմում են սպառողական և հիպոթեքային վարկերը
բ) Ցավոք, փոքր ծավալ են կազմում բիզնես վարկերը
գ) ՀՀ-ում կա շուրջ 2,4 միլիոն վարկառու, որոնցից 2,2 միլիոնը՝ մինչև 3մլն դրամ կազմող վարկեր, այդ թվում 1,5 միլիոնն ունի մինչև ընդամենը 600-700 հզ․ դրամ կազմող սպառողական վարկեր։
դ) Հարյուր հազարավոր մեր հայրենակից վարկառու քաղաքացիներ տարիներ շարունակ գտնվում են վարկային բարձր տոկոսներից առաջացած տույժ ու տուգանքների տակ։

Լուծում ա.
Հայտարարել վարկային համաներում տույժ ու տուգանքների մասով՝ մինչև 3մլն դրամ կազմող վարկերի համար, անկախ նրանից՝ վարկառու քաղաքացիները աշխատում են, թե ոչ։
Լուծում բ.
Կենտրոնական բանկը պետք է երաշխավորություն ներկայացնի և միջամտություն իրականացնի՝ առևտրային բանկերի կողմից ներգրավվող ավանդների և վարկերի տոկոսների միջև առկա 10-12 տոկոս մարժան իջեցնելով ու հասցնելով մինչև առավելագույնը 3 տոկոսի։
Գերբարձր շահութաբերություն ունեցող բանկերի համար դա նորմալ է՝ հաշվի առնելով նաև միջազգային փորձը։
Այսպես կոչված մարժան (spread-ը) պետք է կտրուկ նվազեցնել։
Տողերիս հեղինակը 2015-2020թթ. երկու անգամ հեղինակել է «ՀՀ ֆիզիկական անձանց ավանդների փոխհատուցման մասին» ՀՀ Օրենքի փոփոխությունները, որով ավանդների փոխհատուցման շեմը բարձրացվեց մի քանի անգամ՝ ՀՀ դրամական ավանդների համար սահմանելով 16մլն դրամ, ԱՄՆ դոլարով՝ 10 հազար։
Այնպես որ (լուծում գ) ժամանակն է՝ նորից այդ շեմը առնվազն 30 տոկոսով բարձրացնել։ Դա կարելի է իրականացնել 5 տարին մեկ անգամ, իսկ 5 տարին արդեն լրացել է։

3․ Առևտրային բանկերում և տնօրինություններում ներգրավված են բազմաթիվ մասնագետներ, որոնք աշխատել են Կենտրոնական բանկում։

Լուծում
ՀՀ ԿԲ-ի մասնագետները ԿԲ-ից դուրս գալուց հետո առնվազն 3 տարի չպետք է աշխատեն առևտրային բանկերում՝ շահերի բախումից խուսափելու համար։
4․ Լրջագույն խնդիր են նաև գյուղացիական վարկերի բարձր տոկոսադրույքները, քանի որ անասնապահական (հատկապես բարձրադիր) բնակավայրերում, հեռավոր մարզերում, բուսաբուծության ոլորտում եկամտաբերությունը շատ ցածր է։
Լուծում
Գյուղացիական վարկերի տոկոսադրույքները սահմանել 2,5 տոկոսից ոչ բարձր։
5․ Վերջին մի քանի տարիներին ՀՀ առևտրային բանկերը ստացել են միլիարդավոր դրամների հասնող զուտ եկամուտներ, իսկ նրանց կառավարող մարմինների անդամները՝ յուրաքանչյուր բանկում 7-30 մլն ԱՄՆ դոլարի հասնող պարգևավճարներ։․
Լուծում
Պետությունը պետք է բանակցի առևտրային բանկերի հետ նրանց սոցիալական պատասխանատվության ինստիտուտի կայացման և զարգացման շուրջ՝ միլիոնավոր ավանդատուների և վարկառուների համար ապահովելով ներառականություն։

Միքայել Մելքումյան
«Առաջարկ Հայաստանին» նախաձեռնության անդամ
ՀՀ ԱԺ նախկին փոխնախագահ